Zdjęcie symboliczneZatwierdzone przez USA saudyjskie wzbogacanie uranu wskrzesza obawy o wyścig zbrojeń na Bliskim Wschodzie
Zgoda Waszyngtonu na prowadzenie przez Arabię Saudyjską programu wzbogacania uranu na nowo rozbudziła ostrzeżenia przed wyścigiem zbrojeń nuklearnych na Bliskim Wschodzie. Rijad nie wyklucza budowy broni jądrowej, jeśli zrobi to Iran, lecz jego ambicje nuklearne opierają się też na sięgających dekad wstecz kalkulacjach ekonomicznych dotyczących zależności od ropy, deficytów budżetowych i rosnącego zapotrzebowania na energię elektryczną. Porozumienie o współpracy, ogłoszone wraz z paktem finansowym o wartości 15 mld dolarów, pozostaje na etapie zapowiedzi, a nie realizacji.
Izrael Iran Arabia Saudyjska Stany Zjednoczone
Co się wydarzyło
Stany Zjednoczone zgodziły się zezwolić Arabii Saudyjskiej na prowadzenie programu wzbogacania uranu w ramach porozumienia o cywilnej współpracy nuklearnej ogłoszonego przez prezydenta USA, wraz z pakietem finansowym o wartości 15 mld dolarów. Oba wątki pozostają na etapie zapowiedzi, a nie realizacji. Element wzbogacania na nowo wskrzesił dawne obawy o wyścig zbrojeń nuklearnych w regionie. Saudyjskie ambicje nuklearne sięgają dekad wstecz i częściowo opierają się na ekonomii: ropa naftowa odpowiadała za 40% produktu krajowego brutto królestwa w 2022 roku, a kraj odnotowywał deficyty budżetowe w dziewięciu z ostatnich dziesięciu lat, realizując przy tym kosztowne plany, w tym zakrojone na wielką skalę projekty budowlane i energochłonne centra danych sztucznej inteligencji. Wojna prowadzona przez Stany Zjednoczone i Izrael przeciwko Iranowi pokazała ryzyko związane z gospodarką uzależnioną od ropy: blokady w Cieśninie Ormuz gwałtownie zmniejszyły saudyjski eksport ropy, choć cytowani w doniesieniach eksperci twierdzą, że wywołany wojną wzrost cen ropy pomógł zrekompensować część szkód gospodarczych. Rijad ma też nadzieję stać się znaczącym eksporterem rudy uranu, choć nie wiadomo, czy jego złoża są wystarczająco obfite lub dostępne, by miało to znaczenie ekonomiczne. Wzbogacony materiał, czy to z krajowego wydobycia, czy z importu, mógłby pokryć rosnące krajowe zapotrzebowanie na energię elektryczną i uwolnić więcej ropy i gazu na eksport. W ramach programu Vision 2030 ogłoszonego dekadę temu oraz zobowiązania z 2021 roku do wytwarzania połowy energii elektrycznej z odnawialnych źródeł do 2030 roku, cele te wyglądają obecnie na nieosiągalne: mniej niż 1% saudyjskiej energii elektrycznej pochodzi ze słońca i wiatru, a niemal cała reszta jest wytwarzana z gazu i ropy, według danych Światowego Stowarzyszenia Nuklearnego (World Nuclear Association).
Obozy
Arabia Saudyjska przedstawia program jako cywilny i ekonomiczny, powiązany z dywersyfikacją odchodzącą od dochodów z paliw kopalnych, lecz następca tronu nie wykluczył budowy broni jądrowej w przyszłości, zwłaszcza jeśli Iran uczyni to pierwszy. Stany Zjednoczone przedstawiają porozumienie o współpracy razem z utrzymującą się presją na Teheran, by nie budował broni jądrowej, prezentując tę umowę jako zgodną z celami nieproliferacji, a nie sprzeczną z nimi. Własna reakcja Iranu nie została przedstawiona w dostępnych źródłach, a żadne oświadczenie irańskie czy izraelskie w sprawie zgody na wzbogacanie nie mogło zostać zweryfikowane na podstawie tego materiału. Badacze klimatu i aktywiści, przywoływani jako krytycy dorobku energetycznego królestwa, oskarżają Rijad o utrudnianie globalnych szczytów klimatycznych i blokowanie porozumień mających zmniejszyć zależność od paliw kopalnych.
Spojrzenie z zewnątrz
Jedynym dostępnym dla tego przeglądu źródłem zewnętrznym jest liberalny brazylijski dziennik Folha de S.Paulo, który przedrukował materiał z New York Times. Jego ujęcie ma charakter wyjaśniający, a nie alarmistyczny: traktuje ostrzeżenia przed wyścigiem zbrojeń jako bezpośrednią reakcję polityczną, poświęcając większość artykułu niemilitarnym powodom, dla których kraj o profilu fiskalnym i energetycznym takim jak Arabia Saudyjska mógłby chcieć cywilnej energetyki jądrowej. Media Zatoki, chińskie i inne z Globalnego Południa nie znajdują się wśród źródeł wykorzystanych tutaj, więc ich ujęcia tematu nie można przedstawić.
Co nowego
Do tej pory w centrum tej historii znajdowała się sama zapowiedź — porozumienie o cywilnej współpracy nuklearnej wraz z paktem finansowym o wartości 15 mld dolarów, oba wciąż niezrealizowane. Zmieniło się przesunięcie uwagi konkretnie na element wzbogacania, który odróżnia to porozumienie od konwencjonalnej cywilnej współpracy nuklearnej i który wywołał ostrzeżenia dotyczące proliferacji. Sposób ujęcia wydarzenia odwołuje się też do amerykańskiego wywiadu, opisującego nowe kierownictwo Iranu jako bardziej otwarte na uzbrojenie nuklearne; ta ocena nie jest szczegółowo przedstawiona w dostępnym materiale źródłowym i należy ją tu traktować jako niepotwierdzoną.
Co może się wydarzyć dalej
Jedna ścieżka zakłada, że porozumienie przejdzie z etapu zapowiedzi do wynegocjowanej realizacji, ze szczegółowo określonymi warunkami wzbogacania, zabezpieczeniami i mechanizmami inspekcji — etapem, na którym różnica między produkcją paliwa cywilnego a zdolnościami istotnymi dla broni stałaby się konkretna i sporna. Inna zakłada, że umowa utknie w miejscu albo zostanie renegocjowana pod wpływem presji wewnętrznej lub sojuszniczej w Waszyngtonie, pozostawiając dywersyfikację energetyczną Rijadu zależną od obecnego miksu odnawialnego i kopalnego, w którym słońce i wiatr wciąż dostarczają poniżej 1% energii elektrycznej. Trzecia zakłada, że Iran i inne państwa regionu odpowiedzą na tę zgodę korektą własnych stanowisk nuklearnych, w którym to przypadku wygłaszane obecnie ostrzeżenia przed wyścigiem zbrojeń przeszłyby z fazy prognozy do fazy realnego problemu politycznego.
Saudi Arabia: Presents enrichment as a civilian energy and diversification project, while declining to rule out nuclear weapons if Iran acquires them.
United States: Frames the cooperation agreement as compatible with continued pressure on Iran not to build a nuclear weapon.
Zaangażowani również
Warto przeczytać
Źródła