ایران پس از حمله اوکراین به کشتی باربری در دریای خزر که به کشته شدن یک ملوان انجامید، تهدید به پاسخ کرد

چه اتفاقی افتاد

نیروهای اوکراینی روز شنبه ۲۵ ژوئیه حملات برد بلندی علیه کشتی‌رانی در دریای خزر انجام دادند. وزارت امور خارجه ایران همان روز گزارش داد که یک کشتی تجاری ایرانی هدف قرار گرفته، این کشتی منفجر شده، یک خدمه کشته و چند تن دیگر زخمی شده‌اند. روایت‌های ایرانی این کشتی را کشتی باربری آنا معرفی می‌کنند و ملوان کشته‌شده را نیما مرادی، ۲۳ ساله، اهل بندر انزلی می‌دانند که، به گفته رسانه‌های ایرانی، این سفر نخستین سفر تجاری او بوده است.

هر دو طرف بر سر مسیر توافق دارند: این کشتی سفر خود را از منطقه آستاراخان روسیه آغاز کرده و به سمت بندر انزلی در حرکت بوده است. کاظم جلالی، سفیر ایران در مسکو، گفت کنسولگری ایران در آستاراخان درگیر ماجرا بوده و مقامات روسی در تخلیه خدمه کمک کرده‌اند.

رئیس‌جمهور ولودیمیر زلنسکی علناً تأیید کرد که اوکراین با حملات برد بلند در دریای خزر به آنچه «نتایج بسیار قوی» خواند دست یافته، حملاتی علیه کشتی‌هایی که در حمل محموله نظامی مرتبط با ایران به‌کار می‌روند و همچنین یک کشتی جنگی، بدون آنکه نام کشتی مشخصی را که تهران به آن اشاره کرده بود ذکر کند. سرویس امنیتی اوکراین (اس‌بی‌یو) در تلگرام گفت حملات پهپادی کشتی‌های باربری تحت تحریم بین‌المللی را هدف قرار داده‌اند که برای جابه‌جایی محموله نظامی میان ایران و روسیه استفاده می‌شوند.

ایران کاردار اوکراین در تهران را احضار کرد. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، تلفنی با کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، و سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، صحبت کرد و گفت این حمله «نمی‌تواند بی‌پاسخ بماند».

جبهه‌ها

تهران این حمله را جنایتی علیه یک کشتی غیرنظامی و نقض آشکار منشور سازمان ملل می‌خواند. عراقچی اوکراین را متهم کرد که «به دستور اسرائیل عمل می‌کند تا اروپا را به جنگ خود بکشاند» و رئیس‌جمهور اوکراین را «مفتخور» نامید. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، گفت این اقدام غیرقانونی و ماجراجویانه بوده و پیامدهای آن «قطعاً غیرقابل پیش‌بینی» خواهد بود. جلالی، سفیر ایران، صریحاً اعلام کرد که با وجود برخی ادعاها، این کشتی هیچ محموله نظامی حمل نمی‌کرده و گفت هرگونه تصمیم درباره پاسخ، از جمله اقدامات نظامی، بر عهده رهبری ایران است. نمایندگان مجلس فراتر رفتند: حمیدرضا حاجی‌بابایی، نایب رئیس مجلس، از «پاسخی پشیمان‌کننده» سخن گفت و ابراهیم عزیزی، رئیس کمیسیون امنیت ملی، این حمله را «محاسبه‌غلط» خواند.

کی‌یف این عملیات را به‌مثابه قطع یک خط تدارکاتی معرفی می‌کند نه حمله به ایران. اوکراین از سال ۲۰۲۲ تهران را متهم کرده که هزاران پهپاد شاهد برای استفاده علیه شهرهای اوکراین تأمین کرده است، و زلنسکی همچنین مدعی شد که تصاویر ماهواره‌ای روسی از کشورهای خلیج فارس و تأسیسات آمریکا در آنجا از ابتدای ژوئیه به ایران می‌رسیده است. وزارت امور خارجه ایران این ادعا را کاملاً رد می‌کند و می‌گوید ایران هرگز در درگیری روسیه و اوکراین دخالت نکرده است.

مسکو خود را در کنار تهران قرار می‌دهد. لاوروف به‌خاطر مرگ این ملوان تسلیت گفت و به گفته وزارت امور خارجه روسیه، بر ضرورت پایان دادن به این‌گونه «ماجراجویی‌های رژیم کی‌یف» تأکید کرد. جلالی به تاس گفت که وزارتخانه‌های امور خارجه و دفاع روسیه و ایران در تماس دائمی درباره این حادثه هستند.

نگاه از بیرون

رسانه‌های خارج از طرف‌های درگیر این حادثه را عمدتاً ادغام دو جنگ می‌خوانند. وال استریت ژورنال آن را با این عنوان مطرح می‌کند که دو جنگ در دریای خزر به هم می‌رسند، آنجا که اوکراین به یک خط تدارکاتی ایرانی برای روسیه ضربه می‌زند. دیلی صباح ترکیه آن را حمله‌ای می‌داند که خطر گشودن جبهه‌ای تازه در جنگ ایران را در پی دارد و به تهدید تهران درباره پیامدهای «غیرقابل پیش‌بینی» اشاره می‌کند. الجزیره قطر هشدارهای تلافی را در کنار اهداف اعلام‌شده اوکراین و انکار ایران گزارش می‌کند، و یادآوری می‌کند که کی‌یف نیروهای نظامی به کشورهای خلیج فارس فرستاده تا در رهگیری پهپادهای شاهد کمک کند. لوموند فرانسه این خبر را در وبلاگ زنده جنگ خاورمیانه‌اش پوشش می‌دهد و اشاره می‌کند که عراقچی جزئیاتی درباره ماهیت پاسخ ارائه نکرده است.

چه چیز تازه است

مرحله پیشین این موضوع، اذعان اوکراین بود به اینکه به کشتی‌های خزر حمله کرده که، به گفته کی‌یف، اجزای پهپاد و موشک ایرانی مقصدشان روسیه بوده است. نکته تازه این است که این اختلاف از ادعاهایی درباره محموله به یک مرگ و یک تهدید صریح تبدیل شده است. ایران اکنون یک قربانی نام‌دار دارد، با احضار نماینده اوکراین و تماس با کالاس و لاوروف دیپلماتیک تشدید کرده، و از محکومیت به بیانیه‌هایی حرکت کرده که در آن حق پاسخ‌دهی را برای خود محفوظ می‌داند. اظهارنظرهای ایرانی نیز به‌تازگی در فضای عمومی دوپاره شده‌اند: در حالی که نمایندگان مجلس وعده تلافی می‌دهند، دست‌کم یک صدای پرارجاع در رسانه‌های اجتماعی که تهران تایمز نقل کرده، نسبت به گشودن یک «جبهه شمالی» هشدار داده است.

ممکن است بعد چه اتفاقی بیفتد

ایران می‌تواند این موضوع را در کانال دیپلماتیکی که گشوده نگه دارد، با فشار بر شورای امنیت سازمان ملل و اتحادیه اروپا برای محکومیت و پیگیری خواسته‌های غرامت، در حالی که پاسخ تهدیدشده را نامشخص باقی می‌گذارد. این آزمونی خواهد بود برای اینکه آیا بروکسل، که مستقیماً از طریق کالاس مورد خطاب قرار گرفته، این حمله را یک موضوع نظامی اوکراینی می‌داند یا حادثه‌ای در جنگ خاورمیانه.

به‌طور جایگزین، تهران می‌تواند بر اساس هشدارهای پارلمان و وزارت امور خارجه‌اش عمل کند، که تقابل را به دریایی گسترش می‌دهد که تاکنون از هر دو جنگ برکنار مانده و کشورهای ساحلی و مسیر کشتی‌رانی آستاراخان را نیز درگیر می‌کند.

اوکراین نیز ممکن است هدف قرار دادن دالان خزر را ادامه دهد اگر همچنان معتقد باشد کشتی‌های تحریم‌شده محموله نظامی جابه‌جا می‌کنند، که روسیه را در وضعیتی قرار می‌دهد که باید نقش خود به‌عنوان میزبان بندر مبدأ را با حمایت اعلامی‌اش از ایران متعادل کند.